Kağıt Paranın Kısa Tarihi
Özcan Özbilge

Kağıt kadim Çin uygarlığının buluşlarından biridir. Kağıdın icadından önce Çinliler yazıyı kemik levhalar ve bambu gibi malzemeler kullanarak kayda geçirirlerdi. Önemli resmi belgeler için -o zamanlarda da çok pahalı bir malzeme olan- ipek kullanılırdı. M.S. ikinci yüzyıl başlarından itibaren Çinliler ağaç hamurundan üretilen kağıt kullanımına geçtiler.

İzleyen yüzyıllarda Çin'in kağıt üretimi hızla arttı. Bu yeni malzeme temizlikten süslemeye ve çay demlemeye varana değin pek çok alanda vazgeçilmez bir gerekliliğe dönüştü. Kağıt parayı da (banknot) yine Çinliler buldular. Dokuzuncu yüzyıl başlarında Song hanedanı döneminde yaşanan bakır sıkıntısı sonucu, devlet madeni paranın yerine kullanabilecek ilk kağıt paraları dolaşıma soktu. Bu paraların ortasında okur yazar olmayan yurttaşların da değerini anlayabilmesi için madeni para resimleri vardı.

Kağıt para Yuang hanedanı döneminde Çin ekonomisinin temel değişim aracı haline dönüştü. Büyük küpürler artık sadece kağıt para olarak basılıyordu. Batılı gezgin Marco Polo 1275-1292 yılları arasında yaptığı Çin gezilerinden döndüğünde Avrupa'da kimseyi kağıt paranın varlığına inandıramamıştı.

Ming hanedanı döneminde yaşanan ekonomik bunalım ve bunun sonucunda oluşan yüksek enflasyon Çin kağıt parasının sonunu getirdi. Kağıt para 1455 yılında dolaşımdan kaldırıldı. Çin'in kağıt parayla yeniden buluşması için yüzyıllar geçmesi gerekti.

Avrupa'da ilk kağıt para İsveç'te 1661 yılında dolaşıma sunuldu. Johan Palmstruch adında bir bankerin kraliyet ailesini ikna ederek ve imtiyaz alarak kurduğu Stockholms Banco İsveç'in ilk bankasıydı. Müşterilerinin mevduatlarını belli bir ücret karşılığında saklayan banka faiz vermiyor, ama kullandırdığı kredilerden faiz alıyordu. Palmstruch sadece kağıt parayı akıl etmekle kalmadı, öz kaynaklarının yanısıra müşterilerinin mevduatlarını da kredi kaynağı olarak kullanan ilk banker oldu. Ne var ki bastığı paraların karşılığı olmaması kısa sürede bankanın sonunu getirdi. Mevduatlarını geri alamayan müşterilerin şikayetiyle Palmstruch mahkemeye çıkarıldı ve mahkum oldu.

Modern anlamda işlerliğe sahip kağıt para emisyonu İngiltere'de 1694'de kurulan ve günümüz merkez bankası yetkilerine benzer yetkilerle donatılan Bank of England tarafından geliştirilmiştir. İngiltere'yi izleyen diğer Avrupa ülkeleri 18. yüzyıl sonlarına doğru kağıt para kullanımına geçtiler. Kağıt paranın yaygınlaşması kapitalizmin gelişimiyle atbaşı gitmiştir.

Ülkemizde kağıt para ilk kez reform harcamalarının finanse edilmesini sağlamak üzere Tanzimat döneminde dolaşıma sunuldu. İlk Osmanlı kağıt paraları Sultan Abdülmecit tarafından 1840 yılında “Kaime-i Nakdiye-i Mutebere" (para yerine geçen kağıt) adıyla ve faiz getirili borç senedi niteliğinde çıkarıldılar. Bu paralar matbaa baskısı olmayıp, elle yapılıyor ve her birine resmi mühür basılıyordu. Kaimelerin zaman içerisinde taklidinin kolayca yapılması ve kağıt paraya olan güvenin azalması nedeniyle 1842 yılından itibaren matbaada basılmalarına başlanıldı.

1856 yılında İngiliz sermayesi ile kurulan “Bank-ı Osmani” (Osmanlı Bankası), 1863 yılında Fransız ve İngiliz ortaklığında yeniden yapılandırılarak “Bank-ı Osmani-i Şahane” adını aldı ve imtiyazlı bir merkez bankası niteliği kazandı. Devletin yabancı sermayeli özel bir kuruluş olan Osmanlı Bankası üstünde nerdeyse hiç bir yetkisi yoktu. Bu bankanın dolaşıma sunduğu Osmanlı paraları “Evrak-ı Nakdiye” adıyla Cumhuriyet dönemine intikal ettiler ve 1927'ye kadar dolaşımda kaldılar.