Tannu Tuva'ya Ne Oldu?
Özcan Özbilge

Her yazar en çok hayata ve aşka dair yazmak ister, her insan en çok bunları konuşmayı sever. Hepimiz yaşanmışlıklarımızın kerevetinden konuşuruz, hep bir penceresi vardır ruhumuzun; dışarı baktığımız. Önümüzden gündelik yaşantılar geçer, bizim de katıldığımız, sıkıldığımız, şikayetçisi olduğumuz. Gündelik bir zorunluluktur; hayatı işten, işi aşktan, aşkı hayattan koparır.

Oysa özgürlük zorunluluktan doğar. Sabahları at gözlüklerimizi bilerek isteyerek takmasak, insanların yüzlerine ufka bakıyorcasına geniş geniş ve görerek bakmayı ihmal etmesek, hayatın hediyelerine alışmaktan kaçınsak, her zorunluluk ucunda ışığın belirdiği heyecanlı bir yolculuğa dönüşecektir. Hatırlamak gerekir.

Richard Feynman bir gün bir sohbette çocukluğunun uzak ülkesi Tannu Tuva'yı hatırladı. Feynman Tannu Tuva'da doğmamıştı. Orayı hiç görmemişti. Sadece hayal etmişti. 1918 doğumlu bu çocuk, pul defterinin ilk sayfasını çok renkli, tuhaf biçimli ve farklı resimlerle süslü posta pullarını gönderen o ülkeye, Tannu Tuva'ya ayırmıştı.

Feynman 1977'de Tannu Tuva'yı hatırladığında, ardında uzun bir hayat, yüzyılın fizik bilimine ve eğitimine damgasını vurmuş bir yaratıcılık, kuramlar ve buluşlar, bir Nobel ödülü, modern bilişime kazandırılmış temel yöntemler ve pek çoğu bilim ve teknoloji alanında önemli başarılara imza atacak binlerce öğrencisi vardı.

Tannu Tuva gerçekten var mıydı?

Çin imparatorluk tarihi İ.S 200 civarında ilk kez Tuvalardan söz eder. 6. yüzyılda Göktürklerin hakimiyetine giren Tuvalar tarih boyunca kısa aralıklar dışında bağımsızlıklarını kazanamadılar. Göktürkleri Uygurlar izledi, Uygurları çeşitli Moğol devletleri ve Çin. Yabancı hakimiyetlerinin etkisini kırmak üzere yüksek yaylalara çekilen Tuvalar zaman içinde özgün bir kültür geliştirdiler. Eski Türk diniyle Budizm karışımı bir inanca sahip olan Tuvalar, tüm o soyutlanmışlık içersinde insanlığın müzik serüvenine büyük bir katkıda bulundular.

Çarlık Rusyasının Asya içlerine uzandığı 19. yüzyıl sonlarında Tuva ülkesi göreceli bir barış ve bağımsızlık yaşamaktaydı. Çin zayıflamıştı. Ruslar bir türlü ele geçmeyen Tuvaları bir başkent kurmaya ikna ettiler ve 1912'de askeri kuvvet göndererek bölgeye yerleştiler. Ne var ki Tuvaların imdadına kısa süre için de olsa Ekim devrimi yetişti. 1920'de Tuva'ya Kızılordu ulaştı. 1921'de Tuva Halk Cumhuriyeti bağımsızlığını ilan etti ve çarlık tarafından kurulan başkentin adı Tuva dilinde ”Kızıl” olarak değiştirildi. İşte çocuk Feynman'ın biriktirdiği o harikulade pulları basan Tannu Tuva bu devletti.

Ne var ki Tuva bir süre sonra Sovyetler Birliğinin uydusuna dönüştü. 1944'te sessizce ilhak edildi ve haritadan silindi. Soğuk savaş dünyasında kimse dönüp bakmadı.

Hayal gerçekten güçlüdür

Feynman 1977'de sorusunu sorduğunda, Tuva, özgün kültürü Sovyet hoyratlığınca iğfal edilmiş, halkı kendi ülkesinde aborjinleştirilmiş, çöküntünün hükmettiği bir Rus taşrasıydı. Böyle bir yerin varlığına inanmak, önemsemek ve oraya gitmeye çalışmak Nobel ödülü kazanmaktan daha zordu. Hele de aykırılıklarınızla zaten ünlenmişseniz.

Eski bir çokbilmişin dediği üzere: Ölmeyi göze almak büyük cesaret ister, ama gülünçleşmeyi göze almak daha da büyük cesaret ister. Feynman'ın Tuva'ya gidebilmek için önce yakınlarını, sonra arkadaşlarını aklının başında olduğuna, ABD Dışişleri bakanlığını ve CIA'yi ülkesine ihanet etmek gibi bir niyeti olmadığına inandırması ve bütün bunları başardıktan sonra, bir de Sovyet bürokrasisine atom bombasının geliştirilmesine katılmış ABD'li ünlü bir fizikçinin Çin sınırındaki bir Rus taşrasını neden görmek istediğini anlatması gerekiyordu. Richard Feynman ve onun Tuva hayaline inanan arkadaşları on yıldan uzun bir süre Tuva'yı ziyaret edebilmek için uğraştılar. Çalmadık kapı, denenmedik yöntem bırakmadılar. Bu mücadele Ralph Leighton tarafından kitaplaştırıldı..

Tuva Feynman'ın son yolculuğu oldu. Gidemediği bir yolculuk. Kansere yakalandığını öğrenmişti. Ameliyatlar geçirdi. Her defasında taburcu olur olmaz işinin başına dönüyordu. 1986'da gerçekleşen Challenger faciasının araştırılması için kurulan Başkanlık Komisyonu'nda görev aldı. NASA'nın sorununun hata değil bilgisizlik olduğunu vurgulayan raporu tartışma yarattı. 15 Şubat 1988'de hayata gözlerini kapadı. Ertesi gün (evet, oldüğünün ertesi günü!) evine Sovyet Dışişleri Bakanlığından gönderilmiş resmi bir davet mektubu ulaştı. Mektup Bay Richard Feynman'a Tuva'yı ziyaret etmesi için özel izin çıkarıldığını haber veriyor ve işlemlere bir an evvel başlanabilmesi için Sovyet Büyükelçiliğine başvurmasını rica ediyordu.

Sovyetler Birliği dağıldıktan sonra Tuva çok sayıda liberal Amerikalının akınına uğradı. Gelenler tam olarak aradıklarını bulamasalar da, Tuvalar gelenlerin ne aradıklarını farkettiler. Şaman törenlerini, özgün müziklerini ve karakucak güreş şenliklerini canlandırdılar. Özgüvenlerini kazandılar. Tuva dili Rusçanın önüne geçti. Sovyet toplum mühendisliğine maruz kalmış yüze yakın küçük toplumdan – ki bazıları Tuvalardan daha kalabalıktı- pek çoğu 21. yüzyılı göremezken, Tuvaların bir geleceği oldu.

Sizin de gidilecek bir uzak ülkeniz var. Hatırlamayı deneyin.