Ödeme Sistemlerinin Karşılaştırmalı Maliyetleri
Seda Demiray

Nakit günümüzde yüksek maliyetli ve kullanımı zor bir ödeme aracı olarak görülmektedir. Son on yıl içersinde hızla gelişen elektronik ödeme sistemleri gerek kullanım kolaylığı ve güvenlik gerekse maliyet açısından tercih edilir ödeme araçları olarak öne çıkmaktalar. Elektronik ödeme sistemlerinin finans kurumlarına ve tüketicilere maliyetlerini hesaplamak göreceli olarak kolaydır. Bu sistemlerin yatırım ve işletme maliyetleri takip edilebilir. Bununla birlikte nakit paranın bir ödeme aracı olarak maliyetini hesaplamak o kadar kolay değildir. Zira nakit sadece bir ödeme aracı değildir.

Avrupa Birliği'nin resmi kuruluşu Avrupa Ödemeler Konseyi (EPC - European Payments Council) tarafından 2005 yılında yaptırılan bir araştırma nakit paranın AB genelinde yıllık 50 milyar euro civarında toplu bir maliyeti olduğunu belirlemişti. Bu araştırmanın sonuçlarının çok fazla tartışılması nedeniyle Hollanda ve Belçika merkez bankaları nakit paranın maliyetleri konusunu aydınlatmak üzere kendi araştırmalarını yaptırdılar. Bu araştırmalarda nakit paranın satış noktalarında ödeme aracı olarak kullanılmasının yarattığı maliyeti belirlemek hedeflenildi. (1)

Hangi ödeme aracını kullanırsanız kullanın, ödeme zinciri hemen her zaman merkez bankaları, ticari bankalar ve perakendecilerden oluşur. Ödeme maliyeti bu zincir üzerinde dağılır ve nihayetinde ödeme hizmetinden faydalanan son tüketiciye yansıtılır. Bu maliyetin dağılımı aşağı yukarı şöyledir:

Merkez Bankaları		Ticari Bankalar		Perakendeciler
- Nakit (kağıt ve madeni) paranın üretimi - Nakit paranın dağıtımı ve toplanması - Nakit paranın denetimi, dolaşımdaki paranın niteliğinin ve güvenilirliğinin korunması, sahteciliğe karşı savunma önlemleri. - Stoklama ve sigortalama		- ATM işletme giderleri - Şube işletme giderleri - Dağıtım, koruma ve güvenlik giderleri - İşletme ve yönetim giderleri - Merkezi vezne giderleri - Elektronik ödeme altyapı giderleri - Elektronik işletmecilik giderleri		- POS terminal giderleri - Yazarkasa giderleri - Personel giderleri - Sayma, desteleme ve taşıma giderleri

Maliyete eğer son tüketici açısından bakacaksak, tüm araştırmalar ve gündelik deneyimlerimiz en pahalı ödeme aracının kredi kartı olduğunu göstermektedir. Yaygın kanı kredi kartının tüketiciler açısından pahalı olmasına rağmen, ödeme zincirini oluşturan işletmeler açısından daha düşük maliyet arzettiği yönündedir. Ne var ki sözünü ettiğimiz araştırmaların sonuçları farklı çıkmıştır. Belçika gibi gelişmiş bir ekonomide farklı ödeme yöntemlerinin maliyetleri aşağıdaki gibidir.

Maliyet Verisi	Nakit	Banka Kartı (Debit Card)	Kredi Kartı	Doldurulabilir Kart (E-Purse)	Toplam
GSMH'nın yüzdesi olarak maliyet	0,58	0,11	0,04	0,02	0,74
EUR cinsinden Ortalama transaksiyon maliyeti	0,53	0,55	2,62	0,55	0,56
Milyon cinsinden Toplam transaksiyon sayısı	2970	539	37	107	3653
Toplam maliyetin yüzdesi cinsinden Sabit ve değişken maliyetler ortalaması	49/51	61/39	75/25	83/17

Hesaplamalar Belçika'da EUR 10,24 değerinin altındaki tüm ödemelerde en düşük maliyetli ödeme aracının hala nakit para olduğunu göstermektedir. Tüketicilerin davranışları ve tercihleri de bu gerçeği bir şekilde hissedebildiklerini gösteriyor. Kağıt paranın bir gün ortadan kalkacağına dair ütopyanın en azından yakın gelecekte gerçekleşmeyeceği görülüyor.

(1) Payments are No Free Lunch by Hans Brits and Carlo Winder in DNB Occasional Studies Vol. 3/Nr. 2 (2005) Costs, Advantages and Disadvantages of Different Payment Instruments - Banque Nationale de Belgique (December 2005). Marc Marechal tarafından hazırlanan özgün çalışmaya ESTA web sitesinden ulaşılabilir.