ATM Yönetimi
Nakit Miktarı Tahminlemesi - 2

İlkay Çanakkalelioğlu

Bir önceki makalemde ATM'lerde bulundurulması gereken para miktarının bankalar ve bağımıszı ATM operatörleri için ne denli kritik olduğuna değinmiştim. Para miktarının tahminlemesinde geçmiş verinin önemini vurgulamış; sağlıklı sonuçlar elde edebilmek için verinin sahip olması gereken özellikleri açıklamıştım. Bu makalemde ise geçmiş verinin yanısıra tahminlemede kullanılmak üzere dikkate alınması gereken diğer etkenlerden bahsedeceğim.

ATM'lerden çekilen para miktarları dağılımları incelendiğinde ortaya çıkan resmi anlamlandırabilmek için iniş çıkışların nedenlerini tespit etmek gerekir. Nedenler; 'ATM konumunun etkisi', 'takvim etkisi' ve 'mevsimsel etki' olarak başlıca 3 sınıfa ayrılabilir.

ATM Konumunun Etkisi

Bilindiği üzere ATM'ler dış mekanlarda (ör: cadde üzeri) konumlanabildiği gibi iç mekanlarda da bulunabilir (ör: alışveriş merkezi). Peki konum bilgisinin çekilen para miktarları üzerinde nasıl bir etkisi vardır? Şöyle ki, hava koşullarına bağlı olarak insanların davranış biçimleri değişkenlik gösteriyor. Çoğumuz yağmurlu bir günde alışveriş merkezinde gezinmeyi seçerken güneşli havada dış mekanları tercih ediyoruz. Haliyle bu da ATM kullanım oranları üzerinde etkili oluyor. ATM konumunu etkili bir faktör kılan nedenlerden biri de çevresel özellikler; civardaki etkinlikler. Stadyum yakınındaki bir ATM'nin maç günlerinde, eğlence mekanları yakınındaki bir ATM'nin Cuma akşamlarında yoğun kullanılması konum bilgisinin çekilen para miktarı üzerindekini etkisini gösterir. O halde, tahminleme yapılırken ATM konumu mutlaka hesaplamaya dahil edilmelidir.

Takvim Etkisi

Birkaç yıllık para çekim miktarı verisi tarih bazında incelendiğinde dağılımda bazı tekrarlar olduğu dikkat çekecektir. Veri ayrıntılı kırılımda değerlendirildiğinde o günün takvimsel özelliğinin para çekim miktarına doğrudan etkisi olduğu sonucuna varılır. Örneğin bayram ve yılbaşı arefeleri gibi zamanlarda para çekim miktarları diğer günlere oranla oldukça yüksektir. Maaş ödemesi de periyodik olarak ATM'lere olan talebi arttıran bir takvim etkisidir. Verinin sergilediği dağılıma bakılarak hafta içi/hafta sonunun, ayrı ayrı günlerin, aybaşının, aysonunun vb. etkisi tespit edilebilir. Tahmin yapılacak günler için de para miktarı günün takvimsel özelliğine bağlı olarak hesaplanmalıdır.

Mevsimsel Etki

Kimi zaman ATM konumu ve takvim etkisi birbirinden bağımsız değerlendirilemez ve bu ikisinin ATM'den çekilen para miktarına olan etkilerini beraberce ele almak gerekir. Konum ve takvim etkisi birlikte değerlendirildiği zaman ortaya dönemsel görülen mevsim etkisi çıkar. Buna verilebilecek en iyi örnek yaz aylarında tatil yörelerinde yaşanan talep yoğunluğudur. Antalya'daki bir ATM'den Ocak ve Temmuz aylarında çekilen para miktarları karşılaştırıldığında mevsimsel etki çok net ortaya çıkar. Burada göz önünde bulundurulması gereken aynı anda hem ATM'nin bulunduğu lokasyon (tatil yöresi), hem de tarih (Temmuz ayı) bilgisidir. Özetle, ATM'ler için nakit miktarı tahminlemesinde tarih ve lokasyon bilgilerinin birbirinden bağımsız düşünülmesi mümkün değildir.

Yukarıda bahsi geçen etkenlerin tamamı ATM'ler için nakit tahminlemesi yaparken hesaplamaya alınması gereken birer parametredir. Eldeki veri incelenerek geçmişte bu parametrelerin çekilen para miktarı üzerinde etkilerinin nasıl olduğu matematiksel biçimde ortaya çıkarılmalıdır.

Yapılan tahminlemenin başarısı, geçmiş verinin önceki makalemde belirttiğim kriterlere sahip olmasının yanısıra; bu makalenin çerçevesini oluşturan etkenler açısından yorumlanabilirliği ve anlamlı çıkarımlar yapılabilirliğiyle de ilintilidir. Böylece ATM'lere ikmal yapılacak miktar, periyotlar va tarihler sağlıklı bir şekilde tahmin edilebilir, banka ve bağımsız operatörler -müşteri memnuniyetinden taviz vermeden- gecelik faiz oranlarına karşı korunarak finansal varlıklarını güçlendirir.