ATM Yönetimi
Nakit Miktarı Tahminlemesi - 1

İlkay Çanakkalelioğlu

Ülkemiz ekonomisinin kırılganlığının ve mali politikaların bir sonucu olarak gecelik faiz oranları birçok Avrupa ülkesi ve Amerika'ya kıyasla halen oldukça yüksek. Bundan dolayı finans kurumları ve nakit operasyonu yöneten diğer işletmeler bu yüksek oranları akıllıca değerlendirmek zorundalar.

Verilebilecek en iyi örneklerin başında ülkemizde yeni yeni pazara açılmak üzere çalışan bağımsız ATM operatörleri geliyor. Gelir modelleri makinelerde tutulan nakit miktarına bağlı olduğu için doğru tahminleme özek operatörler için hayati önem taşıyor. Bankalar açısından da durumun çok farklı olduğunu söyleyemeyiz. Yönettikleri ATM zincirlerinin maliyetleri (bulundurma, bakım, ikmal vb.) göz ardı edilemez boyutlarda. Karlılığın arttırılabilmesi için maliyetlerin düşürülmesi gerektiğinden banka ATM'lerinde de doğru nakit tahmini yapılması kaçınılmaz.

Yüksek miktarlarda para akışının olduğu ATM'lerin yönetiminde en kritik nokta ikmal yapılması gereken nakit miktarlarına karar verebilmektir. Gerekenden fazla para bulundurmak finans kurumuna gecelik faiz kaybı getireceği gibi; ihtiyacı karşılayamaması durumu da müşteri memnuniyetsizliği ve ciro kaybı ile sonuçlanacaktır. Bu bağlamda nakit tahminlemesine yönelik eldeki en kıymetli hazine hiç şüphesiz ki geçmiş veridir.

Geçmiş verilerinden yola çıkarak ATM'lerden çekilen para miktarlarının dağılımları büyük ölçüde ortaya konabilir. Tabii eldeki verinin kalitesi bu noktada tahminlemenin ne derece sağlıklı yapılabileceğinde esas rolü oynar. Verinin anlamlı bilgiye dönüştürülebilmesi için de uyması gereken genel geçer kriterler bulunmaktadır. Öyle ki, veri:

• Doğru olmalıdır. Tahminlerin de gerçekçi olabilmesi için toplanan veriler gerçek miktarları yansıtmalıdır.
• Tam olmalıdır. ATM verilerinde eksik olması tahminlemede öngörü imkanını kısıtlar.
• Güvenilir olmalıdır. Veriler otomatik olarak toplanarak saklanmalı, insan eliyle müdaheleye açık olmamalıdır.
• Kullanılabilir olmalıdır. Veriler tüm ATM yönetimi karar vericileri tarafından kullanılabilir.
• Yararlı olmalıdır. ATM tahminlemesi için katma değer sağlayacak, gerekli ve anlamlı veriler kullanılmalıdır.

Veri yeterince uzun süre boyunca ve sistematik olarak biriktirilmiş olmalıdır ki çekilen para miktarı dağılımındaki takvimsel etkenler sarih biçimde ortaya konabilsin. Örneğin elimizde 3 aylık veri olduğunu varsayalım. Bu 3 aylık zaman dilimi içerisinde de bir Ramazan Bayramı yaşanmış olduğunu düşünelim. Önümüzdeki Kurban Bayramı içerisinde ATM'lerden ne kadar para çekileceğini sadece geçmiş bir Ramazan Bayramını göz önünde bulundurarak tahminlemeye çalışmak ne derece etkili olur sizce? Peki ya elimizde 2 yıllık veri olsaydı, bu 2 yıl içerisinde yaşanan 2 Kurban bayramındaki talep yoğunluğunu inceleyip ona göre karar verebilseydik daha doğru tahminlere ulaşmaz mıydık?

Veri biriktirilirken sahip olunan ATM coğrafyasının tamamına hakim olmak gereklidir. Böylece her ATM tahmininde bulunurken o ATM'in geçmiş verisinden faydalanılabilir. Zira ATM'lerin her birinin sahip oldukları farklı özelliklerden bağımsız, tek tipmiş gibi değerlendirilip genel tahminlerde bulunulursa hata oranları tahminlerin işe yaramasını engelleyecek kadar yüksek olacaktır. Kimi ATM'de nakit kısa sürede tükenirken kimi ATM ise atıl kalacaktır.

Her ATM için biriktirilen veri havuzuna; paranın tükendiği zamanlar, ikmal zamanları, makinenin kullanım dışı (boş ya da bozuk) olduğu zaman dilimleri de dahil edilmelidir. Bu sayede geçmiş veri incelenirken o ATM'ye olan gerçek talep daha sağlıklı bir şekilde analiz edilebilir. Örneğin günde ortalama 20.000 ytl para çekilen bir ATM'den bir günde 200 ytl çekildiği verisine rastlanırsa bunun rutin dışı bir durum olduğu fark edilerek ayrıntılı incelemeye alınır. Bu sayede sabahın erken saatlerinde ilgili makinede bir arıza meydana geldiği ve o gün kullanılamadığı için rakamın bu denli düşük olduğu bulunabilir. Böylece o ATM için tahminleme yaparken asıl talebin 200 ytl ile sınırlı olmadığı bilgisi de göz önünde bulundurulur. Varılan bilgiden yola çıkarak o gün sözünü ettiğimiz ATM yakınlarındaki bir başka makinede kendini gösteren olağan dışı talep artışının da nedeni çözülmüş olur.

ATM yönetiminde nakit miktarı tahminlemesi resminin bütününü ayrıntılı bir biçimde incelendiğimizde geçmiş verinin önemi görülecektir; lakin geçmiş verinin tek başına yeterli olamayacağı, öngörülmesi gereken çok çeşitli etkenler olduğunu biliyoruz. İzleyen makalelerde bu diğer etkenlere de değineceğim.